"Sokół" ze Lwowa do Rzeszowa

września 06, 2026

"Sokół" ze Lwowa do Rzeszowa - 140 lat działań

Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" świętuje 120 lat działalności sportowej, patriotycznej i treningów.

Dzisiaj 6 września odbyła się uroczystość jubileuszowa w Rzeszowie, na którą przybyły grupy Sokolskie m. in. z Ropczyc, Dębicy i Przemyśla. Uroczystość rozpoczęto pod tablicą pamiątkową przy ulicy Sokoła 7, pod którą złożono wieńce i przywołano pamięć tamtych dni.

- Pięć lat szybko minęło, kiedy to odbudowaliśmy tablicę Towarzystwa, którą zniszczyli komuniści po wojnie - mówił prezes Towarzystwa "Sokół" w Rzeszowie, Grzegorz Bielec. Tablica przetrwała niejedno trzęsienie w czasie wojny, a reżimu komunistycznego już nie.

Następnie złożono kwiaty pod pomnikiem Leopolda Lisa - Kuli, który był członkiem Towarzystwa i uczestniczono we mszy św. w Kościele Farnym.

Po mszy św. odbyła się historyczna prelekcja w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" to nie tylko sport, ale i patriotyzm. Członkami Towarzystwa są całe pokolenia rodzin i ta iskra przechodzi z dziada pradziada na wnuków i prawnuków, którzy przybyli na dzisiejszą uroczystość.

Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" zostało założone 7 lutego 1867 r. przez polskich patriotów we Lwowie. Powstało na wzór Sokoła czeskiego, założonego przez Mirosława Tyrsza w 1862 r. Sokół lwowski rozpoczął swą pracę pielęgnując tradycję narodową, rozwijać ćwiczenia gimnastyczne i szermiercze. Pierwszymi działaczami Sokoła byli m.in. Klemens Żukotyński, Ludwik Goltental, Jan Żaplachta - Zapałowicz, Józef Milleret, Jan Dobrzański, Antoni Durski, Żegota Krówczyński i wielu innych. Sokolstwo polskie prężnie się rozwinęło zgodnie z hasłem ?w zdrowym ciele zdrowy duch?. Powstały następnie nowe gniazda i związki sokole na ziemiach polskich pod zaborami. Powstały dobrze zorganizowane związki sokolstwa polskiego w Niemczech, USA, Francji oraz w różnych skupiskach polskich na świecie. Rozwijano wszędzie ideę sokolą. Także zasługą sokolstwa jest niepodważalny fakt, że ?Sokół? zapoczątkował zorganizowany polski ruch sportowy i harcerski. Sokolstwo aktywnie i czynnie włączyło się do walki o niepodległość Polski w latach 1914-1922.

W 1919 r. powstał Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce, którego prezesami do 1939 r. byli: mec. Bernard Chrzanowski 1919-1923, hrabia Adam Zamoyski 1923-1936, płk. dypl. Franciszek Arciszewski 1936-1939. W latach międzywojennych Sokolstwo rozwinęło silnie swoje struktury, prowadząc pracę patriotyczno-wychowawczą oraz sportową, szczególnie rozwijając gimnastykę. W latach okupacji niemieckiej i sowieckiej sokolstwo stanęło do obrony Ojczyzny. Sokoli jako żołnierze walczyli w kampanii wrześniowej 1939 r., w szeregach żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, wśród żołnierzy polskiego państwa podziemnego, szczególnie w ZWZ-AK. Niezliczona liczba sokołów zginęła w obronie Ojczyzny, inni zostali zamordowani w kacetach i łagrach.

W latach 1939-1988 sokolstwo polskie w kraju miało zakaz legalnej działalności. Po wojnie komuniści i socjaliści rządzący Polską nie pozwalają na legalizację "Sokoła". Toteż przez prawie 50 lat sokoli w Polsce działają w konspiracji. Na emigracji znaleźli się niektórzy działacze i przywódcy "Sokoła". W Wielkiej Brytanii organizuje się sokolstwo na czele z prezesem Franciszkiem Arciszewskim. Powstają na emigracji związki i gniazda - sokole. Legalna i nieprzerwana praca i działalność sokola rozwija się w Polish Falcons w USA i Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" we Francji. Istnieją bliskie kontakty sokołów w kraju i na emigracji. W Anglii powstały nowe gniazda sokole, gdzie założono Związek Sokołów Polskich w Wielkiej Brytanii.

Nadszedł listopad 1988 r. Komunistyczne rządy miały się ku końcowi. W dziejach Polski rozpoczął się nowy okres. Sokoli przystąpili w następstwie przemian demokratycznych w Polsce, do rejestracji gniazd sokolich w kraju, oraz swojego związku. Sokolstwo przetrwało w kraju, w latach 1939-1988, chociaż nie posiadało zarejestrowanego swojego Towarzystwa. Zaczęły ożywiać swoją działalność legalną gniazda sokole. Jako pierwsze w 1989 r. rejestrują się gniazda sokole: 10 stycznia 1989 r. TG "Sokół" Warszawa-Macierz. 28 lutego 1989 r. TG "Sokół" Inowrocław. 14 marca 1989 r. TG "Sokół" Gniewkowo. 22 czerwca 1989 r. TG "Sokół" Bydgoszcz-Macierz. 6 listopada 1989 r. TG "Sokół" Poznań. Są to wszystkie gniazda związkowe powstałe 1989 r. Sokoli zadecydowali ujawnienie i zarejestrowanie działalności Związku. 18.11.1989r. ZTG "Sokół" w Polsce wznowił działalność. Wybrano tymczasowy komitet założycielski. 21 lutego 1990 r. w Warszawie odbył się Zjazd Założycielski Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce. W zjeździe uczestniczyli przedstawiciele 5 gniazd związkowych. Rejestracja nastąpiła 1 marca 1990 r. Prezesami ZTG "Sokół" w Polsce w latach 1989-2007 byli Zbigniew Okorski 18.11.1989 - 20.03.1999r., Andrzej Bogucki 20.03.1999 ? 10.02.2007r. Sokolstwo Polskie 3 Maja 1991 r. niezwykle uroczyście w swoich gniazdach obchodziło 200. Rocznicę Uchwalenia Konstytucji 3 Maja 1791 r. 11 maja 1991 r. odbyły się główne uroczystości związkowe 200. Rocznicy Konstytucji, które odbyły się na Zamku Królewskim w Warszawie. Gniazda sokole prowadzą pracę patriotyczno-sportową. W Poznaniu 9 października 1991 r. odbył się ?Światowy Zjazd Związków Sokołów Polskich? z udziałem Sokolstwa z USA, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Litwy i Polski. Na tym Zjeździe ZTG "Sokół" w Polsce został odznaczony The Official Falcon Seal. 9-10 listopada 1991 r. w 105. lecie "Sokoła" w Bydgoszczy zorganizowano w Fordonie Zlot Kościuszkowski, Zlot ZTG "Sokół" w Polsce. 7-8 lutego 1992 r. odbyły się Główne Uroczystości 125. Lecia Sokolstwa Polskiego 1867-1992, które odbyły się na Zamku Królewskim w Warszawie 16 kwietnia 1992 r. Zarząd ZTG "Sokół" w Polsce na swoim posiedzeniu w dniu 16 kwietnia 1992 r. w Warszawie stwierdza, że zgodnie z przyjętą zasadą od powstania Sokolstwa Sokolstwo Polskie jest apolityczne i nie jest związane z żadną partią polityczną. ZTG "Sokół" w Polsce jest otwarty dla wszystkich gniazd sokolich. W latach 1989-2007 ZTG "Sokół" w Polsce nawiązywało do tradycji i ideologii sokolej, stosując hasła Sokolstwa Polskiego. Sokolstwo Polskie zorganizowane w ZTG "Sokół" w Polsce przyjmuje naukę Kościoła katolickiego, jest organizacją wychowawczą, ideową i sportowo-rekreacyjno-turystyczną. Jednak sokoli są świeckim Zakonem Rycerskim. Zgodnie z ideą sokolą, zawierającą 10 Przykazań Sokolich, Katechizm Sokoli i hasła w zdrowym ciele zdrowy duch? oraz Bóg-Honor-Ojczyzna, praca sokolstwa to harmonia duszy i ciała. Poprzez kształtowanie duchowości, formacji, kształtowanie zasad patriotyczno-wychowawczych i obywatelskich w umiłowaniu naszej Ojczyzny Rzeczpospolitej Polskiej oraz uprawianie sportu, rekreacji, przysposobienia obronnego czy turystyki i krajoznawstwa ZTG "Sokół" w Polsce zrealizował swoje zaplanowane zadania programowe. Warto też zaznaczyć, że znacząca jest praca kulturalno-oświatowa. Sokoli organizowali biesiady kulturalne i poetyckie, majówki, Bale Sokoła, wieczornice patriotyczne. uroczyście obchodzono w 1998 r. Rok A. Mickiewicza. W 2001 r. obchodzono uroczyście jubileusze. Rok 2001 był Rokiem Sokoła Ignacego Jana Paderewskiego, Prymasa Stefana Wyszyńskiego, którego sokoli jako księdza w czasie II wojny ukrywali w Kozłówce. Obchodzono też 180. rocznicę urodzin Cypriana Kamila Norwida. Głównym patronem sokolstwa polskiego od 15.10.1898r. jest Tadeusz Kościuszko. W 2006r. Związek zorganizował uroczystości 260. rocznicy urodzin Tadeusza Kościuszki. Uchwałą Rady ZTG "Sokół" w Polsce Rok 2003 był rokiem Hallerowskim w 130. rocznicę urodzin generała. Zorganizowano wiele imprez rocznicowych. W 2003r. obchodzono 100. rocznicę urodzin sławnego śpiewaka Jana Kiepury, który był sokołem w Sosnowcu, a jego ojciec prezesem gniazda. W 2006r. upamiętniono 350. rocznicę ślubów króla Jana Kazimierza w Katedrze Lwowskiej. Włączono się w organizację akcji ?Żołnierskiej Pamięci?, przygotowanej przez Ministerstwo Obrony Narodowej. W 2003r. obchodzono 60. rocznicę śmierci gen. Władysława Sikorskiego. W 2006r. zorganizowano uroczystości ?40 lat od milenijnych obchodów w 1966r., 1040 lecia Chrztu Polski?. W 2003r. sokoli jako potomkowie powstańców styczniowych zorganizowali 140. rocznicę powstania styczniowego 1863r. Uczczono pamięć szczególnie dh Edmunda Calliera i innych przywódców tego powstania. Trzeba zaznaczyć, ze po powstaniu dh Edmund Callier, osiedlił się w Poznaniu, gdzie był znaczącą i sympatyczną postacią. Nosił swój mundur powstańca na wzór którego tzw. "callierówki" nosili poznańscy sokoli. Każde gniazdo zorganizowało lub zaznaczyło w swej działalności w 2003r. 25 lecie Pontyfikatu Ojca Świętego Jana Pawła II, który był sokołem i członkiem honorowym ZTG "Sokół" w Polsce. 2.04.2005r. zmarł ?Sokół Świata? papież Jan Paweł II, wszyscy sokoli głęboko przyjęli tę śmierć, umartwiając i modląc się za Jego Duszę. ZTG "Sokół" opracował i wysłał do Watykanu kondolencje oraz ważny dokument "Świadectwo Świętości". W 2005r. zorganizowano uroczystości 400. lecia bitwy pod Kircholmem, 150. rocznicę śmierci Adama Mickiewicza, 100 lecie literackiej nagrody Nobla Henryka Sienkiewicza, który tak pięknie pisał o potrzebie istnienia sokolstwa polskiego. Gama uprawianych przez gniazda sokole różnorodnych dyscyplin sportowych jest wielka. W ZTG "Sokół" w Polsce w 2007r. uprawiane są aż 32 dyscypliny sportowe zorganizowane w sekcjach: gimnastyka wolna, masowa i artystyczna, fitness, piłka koszykowa, piłka siatkowa, rowerowo-kolarska, L. A. biegowa, tenis, tenisa stołowego, piłki nożnej, brydżowa, unihokeja, rzutu podkową, łucznictwa, gier zręcznościowych, turystyczno-krajoznawcza, aerobiku, motorowa, strzelecka, rugby. Karate i samoobrony, akrobatyki sportowej, Sokolich Drużyn Polowych i Przysposobienia Wojskowego, wspinaczki, biegów na orientację, taneczno-teatralna, radiopelengacja sportowa i krótkofalowcy, break-dans, ringo, gier świetlicowych, kulturystyki i trójboju siłowego, bilarda i pływacka. Gniazda sokole prowadzą na skalę powszechną i masową zajęcia szkoleniowe dzieci i młodzieży na niwie sportowej, rekreacyjnej i krajoznawczej. ZTG "Sokół" Bydgoszcz-Fordon nawiązał w 1994 r. współpracę z Sokołem w Czechach, gdzie też w Pradze istnieje Federacja Światowa Sokolstwa. Czescy sokoli bardzo przychylnie są otwarci na współpracę z sokolstwem polskim. W latach 1997 r. nastąpiła wzmożona współpraca organizacyjno-sportowa pomiędzy ZTG "Sokół" w Polsce, a Czeskim Związkiem Sokolstwa (ČOS). Rozpoczęły się wspólne przygotowania do zlotów sokolich. ZTG "Sokół" w Polsce spełnił warunki i został w dniu 3 lipca 1998 r. przyjęty do Światowego Związku Sokolstwa, którego najwyższą władzą jest Rada. Związek Światowy liczy 300 tysięcy członków. Reprezentantami Sokolstwa Polskiego w tej Radzie od 1998 r. jest Andrzej Bogucki i od 2000 r. Hanna Rogowska ? sekretarz generalny. W dniach 2-4 czerwca 2000 r. w Bydgoszczy odbył się IX. Zlot Sokolstwa Polskiego Bydgoszcz 2000. W zlocie ćwiczyło układy gimnastyczne 2000 sokoląt. Razem w zlocie uczestniczyło 2300 sokołów. Na Zlot do Bydgoszczy przybyły delegacje sokolstwa z USA, Czech, Słowacji, Litwy, Słowenii, Ukrainy, Austrii, Anglii, Szkocji. Komendantem IX. Zlotu był Andrzej Bogucki. 250-osobowa reprezentacja Sokołów z Bydgoszczy uczestniczyła w dn. 28.06.-04.07.2000 r. w XIII. Wszechsokolskim Zlocie w Pradze, gdzie razem gimnastykowało ok. 25.000 sokołów. Główne imprezy to zorganizowany w 2003r. ?Zlot Sokolstwa Kujawsko-Pomorskiego? w Brodnicy i w Bydgoszczy-Fordonie z udziałem 1200 sokołów, w 2006r. X.Zlot Sokolstwa Polskiego - Bydgoszcz 2006 z udziałem 800 sokołów. Udział wzięło przeszło 100 sokołów z ZTG "Sokół" w XIV. Wszechsokolskim Zlocie w Pradze. Zorganizowano Międzynarodowe Mistrzostwa Polski Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce w Tenisie Stołowym w 2003 i 2005r.w Gniewkowie, w 2004r. w Częstochowie, w 2006r. w Brwinowie, a w 2007r. planowane są w Zgierzu w 100-lecie tego gniazda.

W Polsce Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce w 2000r. zrzeszał ok. 10 tysięcy członków zorganizowanych w 86 gniazdach TG "Sokół". Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce jest federacją Towarzystw Gimnastycznych "Sokół", które są samodzielnymi gniazdami pod względem prawnym, mają swoją osobowość prawną, posiadają swoje statuty. ZTG "Sokół" w Polsce organizacyjnie podzielony jest na 10 Dzielnic. Działają 44 Towarzystwa Gimnastyczne "Sokół" Gniazda Sokole jako jednostki terenowe z oddzielną rejestracją prawną i prowadzącą swoją oddzielną działalność merytoryczną i finansową. Stan na dzień 10 lutego 2007r., obejmuje ilościowy wykaz Dzielnic, gniazd i członków ZTG "Sokół" w Polsce na dzień 10 lutego 2007r. Stan liczbowy wynosi razem 7871 pełnoletnich druhów, druhen i sokoląt do lat 18. Z ZTG "Sokół" w Polsce organizacyjnie są związane gniazda sokolstwa polskiego na Litwie, w Austrii i Białorusi. ZTG "Sokół" w Polsce jest członkiem Światowego Związku Sokolstwa, ale także współpracowano z sokolstwem w innych państwach nie należącym do tego Związku m. in. z PFA-USA i in. Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce posiada także swoją sądową osobowość prawną. Związek jest kontynuatorem działalności założonego w dn. 7 lutego 1867 roku we Lwowie Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", a po uzyskaniu niepodległości przez Polskę Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce.